تەندروستی و چارەسەری لە کوردستان

سیستەمی تەندروستی لە کوردستان سیستەمێکی فرەچەشنە کە تێیدا پزیشکی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی (Biomedicine) و پزیشکی نەتەوەیی و ڕەسەنی کوردی (Ethnomedicine - چارەسەری گژوگیایی و ڕۆحی) پێکەوە کاردەکەن و زۆرجار لەلایەن دانیشتووانەوە وەک تەواوکەری یەکتر بەکاردەهێنرێن. لە کاتێکدا ناوچە شارییەکان خاوەنی نەخۆشخانەی مۆدێرن و پێشکەوتوون، کۆمەڵگە گوندنشین و شاخاوییەکان هێشتا پشتبەستنێکی بەهێزیان بە هەکیمە ناوخۆییەکان و زانیاری گژوگیایی ناوچەکە هەیە.

١. چارەسەری نەخۆشییە نەریتییەکان لە کوردستان (Ethnomedicine)

پزیشکی نەریتی لەناو کلتووری کوردیدا ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی هەیە، زۆرجار لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوێزرێتەوە یان لەلایەن کەسانی شارەزاوە ئەنجام دەدرێت کە بە "هەکیم" یان "گیایەوان" ناسراون.

چارەسەری گژوگیایی (Phytotherapy):

• گژوگیا دەرمانییە باوەکان: زیاتر لە ١٢٢ جۆری ڕووەک لە هەرێمی کوردستان بۆ چارەسەری نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان بەکاردێن، کە خێزانی (Lamiaceae) باوترین جۆریانە.
• ئەو گیا و پێکهاتانەی زۆر بەکاردێن: مریەم گۆلی (بۆ کۆئەندامی هەرس و ماسولکە)، ئەنیسۆن، دارچینی، سپەند (بۆ پاکژکردنەوەی ژینگە)، و مەرزەنجۆش.
• شێوازەکانی ئامادەکردن: کوڵاندن (٦٨٪) باوترین شێوازە، دواتر دمکردن، تۆز، و هەویر (مەرهەم).
• ئامانجەکان: بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ تێکچوونی کۆئەندامی هەرس، کێشەکانی هەناسەدان، نەخۆشییەکانی جومگە و ئێسک، و شەکرە بەکاردێن.

چارەسەرە فیزیایی و سروشتییەکان:

• کەلەشاخ (Hijama): بۆ چارەسەری ئازار و نەخۆشی جیاواز بەکاردێت، زۆرجار وەک کارێکی ئایینی-پزیشکی سەیر دەکرێت.
• پزیشکی گەرمی (Thermal Medicine): بەکارهێنانی لمی گەرم یان چاڵە پڕکراوەکان بە گژوگیا بۆ چارەسەری ڕۆماتیزم و ئازاری جەستە.
• داغکردن (Dagh): شێوازێکی نەریتییە کە تێیدا شوێنێکی بچووکی پێست دەسووتێنرێت بۆ چارەسەری ئازاری درێژخایەن یان هەوکردنی ناوخۆیی.

چارەسەری ڕۆحی و کلتووری:

• ڕوقیە (نزای چاکبوونەوە): خوێندنی ئایەتەکانی قورئان بۆ چارەسەری کێشە دەروونییەکان، دڵتەنگی، یان کێشە ڕۆحییەکان.
• مۆروو و نزاکان: بەکاردێن بۆ پاراستن لە "چاوەزار" و ئەو نەخۆشیانەی پەیوەندییان پێوەیە.
• پراکتیکارەکان: چارەسەرکەرە نەریتییەکان زۆرجار پیرانی ناو خێزانن یان گیایەوانە پسپۆڕەکانن کە لە بازاڕە کۆنەکاندا (بەزازەکان) نیشتەجێن.

٢. پزیشکی ڕۆژئاوایی و سیستەمی تەندروستی (Biomedicine)

هەرێمی کوردستان (KRI) سیستەمێکی تەندروستی گشتی پەیڕەو دەکات کە تا ڕادەیەکی زۆر لەژێر کاریگەری مۆدێلی کەرتی گشتی عێراقدایە، لەگەڵ کەرتی تایبەت کە بە خێرایی گەشە دەکات.

ژێرخانی تەندروستی:

• سەنتەرەکانی چاودێری تەندروستی سەرەتایی (PHC): ئامانجیان دابینکردنی چاودێری بنەڕەتییە بۆ دانیشتووان، هەرچەندە زۆربەیان کەرەستەی پێویستیان نییە.
• نەخۆشخانەکان: نەخۆشخانە گشتییەکان لە شارەکانی هەولێر، سلێمانی و دهۆک چاودێری گشتی و پسپۆڕی پێشکەش دەکەن.
• کەرتی تایبەت: زۆرێک لە هاووڵاتیان نۆڕینگە تایبەتەکان هەڵدەبژێرن بەهۆی کەمی کاتی چاوەڕوانی، کوالیتی بەرزتر، و هەبوونی پزیشکی پسپۆڕ، هەرچەندە تێچوویەکی زیاتری هەیە.

چارەسەرە ڕۆژئاواییەکان و تەحەدییەکان:

• دەرمانەکان: دەرمانی کیمیایی بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردێت، بەڵام بازاڕی دەرمان زۆرجار ڕووبەڕووی کێشەی کوالیتی و هەبوونی "پزیشکە بازرگانەکان" دەبێتەوە کە لەگەڵ دەرمانخانەی دیاریکراو ڕێککەوتنیان هەیە.
• تەحەدییەکان: سیستەمەکە دەناڵێنێت بەدەست لۆدی زۆری سەر پزیشکان، دابەشبوونی نادادی پزیشکەکان، کەمی کەرەستە لە دامەزراوە گشتییەکان، و نەبوونی سیستەمێکی ستانداردی تۆمارکردنی زانیاری نەخۆش.
• دەستڕاگەیشتن لە گوندەکان: دانیشتووانی گوندەکان زیاتر پشت بە بنکە تەندروستییەکانی ناو گوندەکان دەبەستن یان دەبێت سەردانی شارەکان بکەن بۆ چارەسەری پێشکەوتوو، ئەمەش وایان لێدەکات سەرەتا پەنا بۆ چارەسەرە نەریتییەکان ببەن.

٣. کارلێکی نێوان پزیشکی نەریتی و مۆدێرن

ئەم دوو سیستەمە زۆرجار تێکەڵ دەبن و زۆرێک لە کوردەکان هەردووکە بەکاردەهێنن.

• بەکارهێنانی تەواوکەر: پزیشکی نەریتی لەگەڵ پزیشکی مۆدێرن بەکاردێت، بەتایبەتی بۆ نەخۆشخانە درێژخایەنەکان (وەک کێشەی هەرس و ئازاری پشت).
• قبوڵکردنی کلتووری: چارەسەرە نەریتییەکان زۆرجار وەک ئاسانتر، ناسراوتر و هەندێکجار کاریگەرتر بۆ هەندێک نەخۆشی دیاریکراو لەچاو پزیشکی ڕۆژئاوایی سەیر دەکرێن.
• تێبینی سەلامەتی: ڕێکنەخرانی یاسایی چارەسەرە نەریتییەکان هەندێکجار دەبێتە هۆی کۆکردنەوەی نادروستی ڕووەکەکان یان بەکارهێنانی لەڕادەبەدەر.

بە کورتی: چارەسەری کوردی تێکەڵەیەکە لە دەرمانە ڕووەکییە دێرینەکان — کە زیاتر لە ناوچە گوندنشینەکاندا باون — و خزمەتگوزارییە پزیشکییە مۆدێرنەکان کە لە شارەکاندا چڕبوونەتەوە، و دانیشتووان بەپێی پێویستی خۆیان هەردووکیان بەکاردەهێنن.